>>> Home ESSAYS

Naira Hambardzumyan

CREMATORY

E-mail Print PDF
There are no translations available.

CREMATORY

Consilium

Պատմություն չի ստեղծվում: Այն հորինում են գերտերությունները՝ ուծացման ճանապարհով տանելով փոքրերին: Ժամանակի տիրույթում իմպերիալիստական հզոր տեղաշարժեր են, որոնք ուղղվում են ու քսան, երեսուն, հիսուն տարի անց ուղղվելու են փոքրերի դեմ: Տարածությունը հաստատուն չէ դեռևս: Վկա՝ Քեսաբի դեպքերը: Բյուրոկրատիայի սպիտակ ուրվականը փռել է թևերը: Զուգադիր տիրույթը ՍՊԻՏԱԿ ՋԱՐԴՆ է: Ղարաբաղյան գորդյան հանգույցն ու Կիևի մասնատումը ըմբռնելի են Խորհրդային Միության փլուզման, փակ հասարակությունից բաց հասարակության մոդելի անցման, սոցռեալիստական ու հետխորհրդային մշակույթների տարբաժանման փաստերով: Բազմաթիվ ներ - ու արտա - քաղաքական, հասարակական, սոցիալ - տնտեսական, գիտակրթական, բարոյահոգեբանական տեղաշարժերը իրականանում են ոչ թե կարգով, այլ հատկապես՝ քաոսով: Արվեստը այս դեպքում դառնում է աքսորավայր հասարակությունից օտարված գրողի համար, ով մերժում է մեռյալներից ժառանգվող աշխարհ - իրականությունը, որի ամեն օրը հասանելի է սոսկ այն գնողներին: Օտարված գրողը չի պատկանում ո՛չ ազգին, ո՛չ առավել ևս կառավարությանը: Եվ սա իրողություն է: Ֆրանսիական սոցիումի նույնօրինակ միջավայրը Պրուստը տեսանելի դարձրեց կառնավալի միջոցով, ուր յուրաքանչյուր դիմակից ժպտում էր մահը: Այս մահը հասկացել ու այս մահին առնչվել են նաև մեր նախնիները, մեր նախնիների նախնիները ու նրանցից առաջ էլ, ու այժմ ճիշտ ժամանակն է՝ տեսականացնելու, թեպետ տեսությունը նույնքան անպատեհ է այստեղ, որքան սև ոսկին արևի փոխարեն:

Read more...

Aritmia

E-mail Print PDF
There are no translations available.

Յուրաքանչյուր հաջող իմացաբանական - ճանաչողական քայլ որպես կանոն, բազմապատկում է խոչընդոտները, քանզի ներառում է իմացության մակրո և միկրո մակարդակները և մշակութային իրողությունների նորանոր շերտեր` տարառիթմիկ, տարակերպ ու տարաբևեռ, որոնք իրենց անմիջական ազդեցությունն ունեն անընդհատ կազմավորվող ու վերակազմավորվող հասարակական - մշակութային հարաբերություններում:
Մշակույթի էույթի ներքին փոխակերպումները այդ ամենը ժամանակ առ ժամանակ դարձնում են անմշակութային - աններդաշնակ` սկզբունքորեն խնդիրը ամրագրելով մետառիթմիկ չափումներով ու ստեղծելով զարկերակային տատանումներ, թեպետ վաղուց անտի ի վիճակի ենք հակադրել կրկնվող շատ երևույթներ, նույնիսկ ազատորեն խոսել նրանց մակարդակի անկման փաստի կամ մշակույթի` հետզհետե հեռացող ոտնաձայններից մնացած արձագանքների ու մասսայական մշակույթի` օրեցօր ամրագրվող ներկայության հոգեսոմատիկ վիճակների մասին: Սա երևույթ է, որ միանգամայն տեսանելիորեն ենթարկվում է փորձառական - էմպիրիկ հաճույքին, և որի մետադարձող ակորդը բազմաթիվ մասնատող (րիզոմային) - հնչյունային տատանումների արդյունքում ենթարկվում է հոգևոր - մշակութային տարբեր մուտացիաների:

 


 

Ինքը` մտահղացումը` հայտնաբերել մշակութային մելոսի ռիթմերը, հանդուգն է (չեմ ժխտում), քանզի այն գործնականորեն ներգրավվել է ունիվերսալացման չափումներում ու հասել գլոբալացման. նրա շոշափուկների մասին խոսում են վաղուց և համառորեն, և միայն 1990-ական թվականներից հետո` վստահաբար, թե տոտալ քաղաքականության, տոտալ մշակույթի, նույնիսկ տոտալ գրքի ռեժիմի դարաշրջան էր: Մշակութային այսպիսի աններդաշնակություններից էլ ստեղծվում են արմատական-աղետաբեր - համընդգրկուն - հասարակական - հոգևոր - մշակութային պայթյուններ, որոնք հայտնաբերվում են նախ` առանձին սուբմշակույթներում (այստեղ` գրական) և ապա` սուբէթնոսներում: Տեսական դիտարկումները մինչ օրս հնարավոր են դարձրել հասարակության կողմից ընկալվող մշակույթի գործառական օրինաչափությունների արձանագրումը` միաժամանակ ի ցույց դնելով որևէ սուբմշակույթի միտում-ձգտումը սուբէթնոս հասկացությանը:
Սա է պատճառը, որ ոչ մի սուբմշակույթ չի հավակնում երկարակեցության, քանի որ նրա ներսում գործում է պատկեր - տեղեկատվության միջսերնդային հեռարձակումը, որի միջոցով մշակութային այսպիսի խմբերը ձգտում են դառնալ անկախ սուբէթնոսներ` առավել խոշոր էթնոսների միջև: Սա աշխարհ է, որ նման է տեսիլքի (և° կա, և° չկա), սակայն նրա անընդհատականությունը ստեղծում է ժամանակի մշտատևության գաղափարը` խոշոր պայթյունների միջոցով հայտնաբերելով առավել փոքր սուբմշակույթներ, որոնք նույնպես ենթարկվում են պայթյունների:

Ինչպես ցանկացած տոտալ իրավիճակում, այստեղ ևս հենվում են էյդոսի գոյությանը և նույնական ռիթմերն ու գոյացություններն ակտիվորեն ենթարկվում են մուտացիաների` դարձնելով այն բոլորից ընդունված քվազիէյդոլոգիական մոդուս` դուրս ամեն տեսակ մշակութային - գոյաբանական կարգավիճակից, որը միաժամանակ մասսայական մշակույթի յուրօրինակ մեդիատոր է` (լատ. mediator), վերելք - վայրէջք - ցնցում - անկում - պայթյուն - սպառում ուղեգծով: Սա նախանշվում է ինտելեկտի սահմանային գոյությամբ ու մշակույթի` որպես ամբողջության, տրոհման ֆունկցիաներով` ձևավորելով հոգու և մարմնի ունիվերսալացման մետաֆորը` մշակութային aritmia - ի պատկերը, որտեղ մեդիատորի աղմուկը խլացնում է ցանկացած ազդանշան, ու շփումը դառնում է անհնարին:
Այս համատեքստում տեսանելի են մշակութային ներկայացումները` հին գաղափարներով ու նոր բեմադրությամբ, որոնց մասնակից դերասանների ուրվականները պտտվում են հասարակական երկնակամարում` բաժանելով մեզ մեծ աշխարհի հետ հնարավոր բոլոր շփումներից (տնտեսական, սոցիալական, գիտական, մշակութային…), փոխարենը, օգտվելով ամբոխի մտավոր - հուզական - էմպիրիկ ընդունակություններից, ազդում գաղտնի - թաքուն, բայց մարդկանց զգայական բոլոր օրգանները կառավարող ուղեղիկին` չթողնելով ազատագրվել ներկայացման մոգականությունից:
Գաղտնագրված այսպիսի ներկայացումները միաժամանակ լավ քողարկված դաժանությունն են արվեստագետի հանդեպ. նրանք իրենց մեջ ամփոփում են դեմոկրատական լուսավոր - ճերմակ երազը, ու այդ երազի եթերային սարսափը, որի նրբագեղ ելունդները հարավամերիկյան լիանաների նման նախ պարուրում են, ապա քնքշանքի ու թուլության ապրումներ ի ցույց դնելով` անզգայացնում տվյալ սուբէթնոսը: Երևույթը հիշեցնում է պատմության այն սահմանը, երբ ամերիկյան հասարակությունը դժվարությամբ հաղթահարում էր սառը պատերազմի (մակարտիզմի) հետևանքները` բյուրոկրատիայի աննախադեպ աճով, երբ հետապնդվում էր յուրաքանչյուր այլախոհ կամ ճշմարտախոհ: Ու թեպետ պատմությունը դադարում է դիտվել քաոսային, այնուամենայնիվ նա իր ներսում կրում է քաոսը. մարդը շարունակում է որոնել իմաստ ու կարգ, իսկ ստեղծող - սպառող սահմանների միջև մշտապես թափառում է անգիտակցությունը` (ստեղծող ≠ սպառող = անգիտակցություն) փոփոխությունների տիրույթում տարբերակող շերտերից ձգտելով միօրինակության, անհատի կանոնակարգված վիճակից` անկարգության (քաոսի): Հոգևոր ոչ ժամանակային այսպիսի սահմանից ելակետ է դառնում գրողի մարդատյացությունն ու լռությունը, գրամոլի խրախճանքներն, ու դասագրքերը սերտած քննադատների հեդոնիստական զվարթ մոլորությունները, քանզի յուրաքանչյուր մարդ` հասարակական սանդուղքի վերից վար, իր շուրջը ստեղծում է իր աշխարհը` յուրօրինակ մրրիկներով ու կեռաձև ատոմներով, ինչպես Դեկարտի մոտ էր: Ու որքան մոտ է մարդը վերին սանդղակին, այդքան դրանք շատ են` շրջված ձվածիրի տեսքով, որ երբեմն-երբեմն ուղղվում են դեպի ելքը` պահպանելու հավասարակշռությունը ու տեսանելի դարձնելու ժամանակակից լարախաղացության նոր մոդելը:
Արևմուտքը վաղուց է հայտարարել գրքի` որպես մշակութային արժեքի, րիզոմային բնույթը և աշխարհի անկարգության (քաոսի) մեջ անհետացող նրա իմաստային կենտրոնը. ՙԵթե աշխարհը քաոս է, ուրեմն գիրքը կդառնա ոչ թե կոսմոս, այլ` քաոս, ոչ թե ծառ, այլ վերարմատ: Նրա բոլոր ճյուղերը կապված կլինեն միմյանց, սակայն կլինեն անկարգ, խճճված, անակնկալ ընդհատումներով՚ (Ժիլ Դելյոզ, Ֆելիքս Գվատարի): Այս համատեքստում միանման հատկանիշներով (պայմ. միաշաքիլ - Ն. Հ.) գրքի արտադրանքը բացառապես հոգեբանական բնույթ է կրում` էույթի պարունակներում պահպանելով միայն իրեն հատուկ աշխարհի պատկերը ու մասսայական մշակույթի տիրույթում ստեղծելով սեփական մասնատվող միջուկը, որից էլ անվերջորեն առանձնանում - զատվում են նոր միաշաքիլներ:
Գործնականում գիրքը (այստեղ` մասսայական) ևս այսօր տոտալ ռեժիմի հարություն առած ոգին է` առավել նուրբ շերտանցումներով ու առավել ազատ` իր միջոցների ընտրության հարցում, որ քաղցկեղի պես աճելով հասարակության առօրեականության ու կենսական պահանջների միջև` ստեղծում է կրկեսի, կյանքի ու դրանց միջև մշակույթի համատեղելիության գաղափարը` բաժանելով ոգին ու մարմինը, բանականությունն ու զգացմունքները, ցնցելով մարդուն ու ստեղծելով թերիության բարդույթը, քանզի սկզբում կրկեսն էր, հետո` աշխարհատեսությունը, ու կեսարն այդպես էլ ասում էր` կառավարելով երկիրը` ամենաիմաստունը մարդկանց սրտերը պետք է դարձնի դատարկ անոթներ, ու որովայնները` լիքը…
Միայն ժամանակներն են նորը, իրականում ոչինչ չի փոխվել.. Թեպետ.. Ժամանակն էլ չի փոխվել, նույնն է` հավերժական վերադարձ - պտույտով… Ինքնուրույնությունը, որին ձգտում է մշակութային արիթմիան, մարդկային գիտակցությունը հասցնում է մի շատ կարևոր մտքի ու խոստովանության անհրաժեշտությանը` հաշտվել տատանումների քաոսային ռիթմին ու ապրել այնպես, կարծես ոչինչ չի եղել: Համակերպվել: Ապակողմնորոշող նշանային որոնումները չեն հասցնում որևէ հանգրվանի, ուստի այս դեպքում կարևորվում է ոչ թե ազգի պատմությունը, այլ գիտակցության պատմությունը, գրողի ու ընթերցողի հոգևոր որոնումները, որոնք տեսանելի են ռացիոնալիստական ճգնաժամի, մշակույթ - կոնտրմշակույթ ընտրության ու դրանց ներսում առկա մարգինալ տարածքների միջև: Յուրաքանչյուր այսպիսի կեղծ գոյություն կազմավորվում է ամենատարբեր գենային ու պատմական մուտացիաների հետևանքով, որոնք տեղի են ունենում մասսայական մշակույթի, մասսայական գրքի հիմքում: Այս կերպ ոչ միայն փշրվում է հիմքը կամ տեղի է ունենում պայթյուն, այլև ի հայտ են գալիս նրանից գոյավորվող միաշաքիլների շոշափուկները` սարդոստայն - ցանցը, որն ինքնին ոչնչություն է` թույլ - անորսալի - լպրծուն, և որում անընդհատ գոյանում է հերթական ճեղքվածքը, բայց ոչ մի արմատական փոփոխություն չի իրականանում, քանզի չի ոչնչանում ցանցի ճարտարա - տեկտոնիկական - կենտրոնական կորագիծը, որն ապահովում է վերջինիս երկարակեցությունը` ամենուր ու ոչ մի տեղ: Ստեղծվածը andergraund-ային գրականությունն է, որը հավասարման նշան է դնում մասմշակույթի ու մշակութային արժեքի միջև, յուրօրինակ բալիստիկական հրթիռ` պատրաստված սեռի, հավատքի, սեքսի, թմրամիջոցների, մարմնավաճառության, սպանությունների, սոցիալական ու քաղաքական աղբի և շատ ու շատ այլ երևույթների խառնուրդով, որը հավաստում է մշակութային տիպերի ու արժեքների պատերազմներն ու ամրագրում դրանց արձագանքներն ու գնահատությունները:

Յուրաքանչյուր սուբմշակութային շարժում իրականում ենթարկվում է ռիթմիկ տատանումների` կլանել - լուծել - դարձնել համասեռ` անընդհատ կրկնվող պայթյունների միջոցով: Նույն կերպ ընկալվում է նաև գրքի էներգիայի նեղացում - սահմանափակումը` գրողական ինքնագիտակցության աճին հակառակ: Ի հայտ են գալիս նշաններ, որոնք նոր ժամանակներում փոխել են իրենց գործառույթը և աստիճանաբար վերացնում են սահմանը գրողի ու գրամոլի միջև: Այս համատեքստում առաջադրվող բոլոր տեսությունները նույնպես մնում են զուտ տեսության սահմաններում, քանզի գործնականում ամրապնդվում է գաղափարը, թե միայնակ գայլերն ապրում են առաջնորդի ինքնազգացողությամբ, բայց որսի գնում են ոհմակով: Սույն հանգամանքը հոգեբանորեն բացատրելի է օբյեկտի ներքին վիճակով (բնույթով), գայթակղության նկատմամբ մասնավոր վերաբերմունքով, որն իսպառ բացակայում է ճգնավորի, սրբի կամ որ նույնն է` իսկական գրողի ուղեղից, թեպետ այս դեպքում էլ չի բացառվում մտավորապես (ոչ ֆիզիկապես) անմասն չլինելու կանխավարկածը:
Հ.Գ.
Եռման այս կետում է, որ իսկական գրողը կորցնում է խաղաղությունը (ստեղծագործելու առումով), իսկ հասարակության անհանգստությունն առավել սուր անկյուններ է ընդունում` ստեղծելով մշակութային մելոսի տատանումները` artitmia-ն:

Նաիրա Համբարձումյան

 

Liber penitentialis *

E-mail Print PDF
There are no translations available.

Համոզված եմ, որ, հաղթահարելով այս աղյուսները, վերջապես կարող եմ հասկանալ` ինչ է միկրոկոսմոսը ու ինչ` մակրոկոսմոսը, ու մի կերպ բռնել կյանքի կեղտոտ պտուկը, որ բուրում է մահացած աղոթքի գույժով: Այդ աղյուսները ես եմ հորինել, սա ուղղակի ելման կետ է բոլոր ճանապարհորդություններիս համար:    Վերջին անգամ` Լոնդոն:

Առանց այդ աղյուսների երբեք ոչ մի տեղ չեմ հասնի, քանի որ մեկ չափազանց վաղ է, մեկ` չափազանց ուշ, ու ես մշտապես անկեղծության կենտրոնում եմ ու մշտապես` հուսահատության եզրին, ու հոգիս դատապարտված է հավերժական թափառումների, թեպետ, գիտեմ, կարելի է եւ փիլիսոփայորեն վերաբերվել այս ամենին, որ քաղցրությունն է գարեհացի: Աշխարհը ննջում է դեռ, ու գիշերը գտնում է ճանապարհը. այն, որ չենք տեսնում, ու կյանքն այնուամենայնիվ ընթանում է` մեզ դուր է գալիս, թե ոչ, ու երբեմն-երբեմն դառնում ենք օպտիկական ճառագայթումների զոհեր, փոքրիկ-փոքրիկ, աննշան կետեր:

Read more...

* * *

And I will sleep one day
(like an old pre man)
Just
Without the blanket.
And the wind will flap the foliage of the pines,
And the angels will hang from the night with bet eyes far away
In the time of their declension:
And again things will slumber in peace
Until morning
And the process again
Will mix signs to the life.
And there will be no one
To stop my fall,
In the time of declension.

AUDIO


PopUp MP3 Player (New Window)

VIDEO